Kolka u konia – objawy, przyczyny i kiedy wezwać weterynarza

Kolka u konia to silny ból brzucha, który w krótkim czasie może stać się stanem zagrożenia życia. Niepokój, tarzanie się czy nerwowe grzebanie kopytem to wyraźne sygnały alarmowe i powód, by natychmiast wezwać lekarza weterynarii. Przyczyny kolki mogą być bardzo różne – od zaparć po poważne skręty jelit. Ryzyko jej wystąpienia zmniejsza odpowiednie żywienie, regularny ruch i uważna obserwacja konia na co dzień. Dobre przygotowanie na sytuacje nagłe pomaga zachować spokój i szybciej zareagować, gdy liczy się każda minuta.

Kolka to zbiorcze określenie różnych rodzajów bólu, które dotyczą przede wszystkim jamy brzusznej. Nie jest to więc odrębna choroba, lecz objaw, który może mieć wiele przyczyn. Kolka może wystąpić u każdego konia, niezależnie od wieku czy rasy.

Jeśli objawy wskazują na kolkę, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem weterynarii. Kolkę zawsze trzeba traktować jak stan nagły – nawet pozornie łagodne symptomy mogą w krótkim czasie przerodzić się w zagrożenie życia.

Do typowych objawów kolki u konia należą:

• początkowo niewielki ból, który z czasem się nasila,
• silny niepokój, częste tarzanie się, kopanie, gryzienie lub uderzanie pyskiem w brzuch,
• ciągłe kładzenie się i wstawanie,
• nienaturalna apatia i brak reakcji na otoczenie (u niektórych koni),
• brak apetytu,
• wzdęcie brzucha,
• reakcja Flehmena, łykawstwo lub nasilone żucie bez pobierania paszy,
• brak oddawania kału (zaparcie),
• w niektórych przypadkach oddanie kału mimo trwającej kolki – może to wynikać z obecności mas kałowych w końcowym odcinku jelit,
• biegunka lub tzw. „woda kałowa”,
• zaburzenia krążenia,
• przyspieszony lub utrudniony oddech,
• podwyższone tętno,
• silne poty,
• koń kładzie się i nie chce wstać.

Przy podejrzeniu kolki należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem weterynarii. Bez leczenia stan konia może bardzo szybko się pogorszyć.

Do czasu przyjazdu weterynarza warto pamiętać o kilku zasadach:

• Nie podawaj paszy ani wody. Dopóki nie wiadomo, z jakim rodzajem kolki mamy do czynienia, jedzenie lub picie może pogorszyć stan konia.
• Staraj się poruszać konia. Spokojny ruch może działać rozkurczowo, zmniejszać ból i pomagać w utrzymaniu prawidłowego krążenia.
• Prowadź konia wyłącznie stępem. Nie wolno na nim jeździć ani zmuszać go do intensywnego wysiłku.
• Zadbaj o ciepło. Zimą lub w chłodne dni warto założyć derkę osuszającą. Podczas kolki koń może się pocić i łatwo ulec wychłodzeniu, a ciepło sprzyja rozluźnieniu mięśni brzucha.
• Pozwól koniowi się tarzać, jeśli próbuje to robić, ale staraj się zachęcać go do wstawania, aby nie dopuścić do osłabienia krążenia.
• Przygotuj transport. W razie potrzeby koń powinien móc jak najszybciej trafić do kliniki weterynaryjnej.
• Nie podawaj żadnych leków bez konsultacji z lekarzem weterynarii.

Kolka może mieć wiele różnych przyczyn i mechanizmów. W przypadku ciężkich kolek bardzo często problem dotyczy jelita grubego, które może się przemieszczać lub skręcać. Kolka może jednak mieć także swoje źródło w jelicie cienkim lub ślepym. U koni wyróżnia się kilka podstawowych typów kolek:

Kolka zaparciowa
Dochodzi do niej wtedy, gdy treść jelitowa nie przesuwa się prawidłowo i nie może zostać wydalona. Objawy bywają początkowo dość łagodne i mogą narastać stopniowo przez kilka dni.
Najczęstsze przyczyny to niedostateczna ilość ruchu, błędy żywieniowe oraz zbyt małe pobieranie wody, często w połączeniu z nadmiernym spożyciem słomy. Rzadziej przyczyną bywa guz.
Nieleczona kolka zaparciowa może doprowadzić do niedrożności jelit, która wymaga natychmiastowej interwencji weterynaryjnej i w skrajnych przypadkach może zakończyć się śmiercią konia.

Kolka piaskowa
Występuje wtedy, gdy koń pobiera znaczne ilości piasku lub ziemi. Może do tego dochodzić na ubogich pastwiskach, gdzie koń wyrywa trawę wraz z korzeniami, a także na padokach, gdy zjada siano leżące bezpośrednio na ziemi. Piasek odkłada się w jelicie grubym, utrudniając trawienie.
Nagromadzenie piasku może prowadzić do zaczopowania jelit lub ich skrętu. Częstym objawem kolki piaskowej jest biegunka lub tzw. woda kałowa.

Przeładowanie żołądka
Dochodzi do niego, gdy koń zje zbyt dużą ilość paszy pęczniejącej lub fermentującej, co powoduje nadmierne rozciągnięcie żołądka.
Przyczyną może być również niedrożność jelit, która uniemożliwia przesuwanie się treści pokarmowej.
Uwaga: w tym przypadku konieczne jest bardzo szybkie działanie. Silne przepełnienie żołądka może doprowadzić do jego pęknięcia (ruptury), co niemal zawsze kończy się śmiercią konia.

Przemieszczenie lub skręt jelit
Jelita konia są stosunkowo luźno umocowane w jamie brzusznej, dlatego mogą się przemieszczać lub skręcać. Jelito może owinąć się wokół siebie lub innych narządów, a także zaklinować się w naturalnych otworach lub szczelinach w obrębie jamy brzusznej.
U ogierów istnieje nawet ryzyko przemieszczenia jelita do moszny. W takich sytuacjach niezbędna jest natychmiastowa pomoc weterynaryjna, aby zapobiec obumarciu fragmentów jelita i całkowitej niedrożności.

Kolka skurczowa
Powstaje na skutek nadmiernej aktywności jelit, prowadzącej do bolesnych skurczów przewodu pokarmowego. Przyczynami mogą być błędy żywieniowe, nagła zmiana pogody lub gwałtowna zmiana paszy.

Kolka gazowa
W przewodzie pokarmowym gromadzi się nadmierna ilość gazów, co powoduje silne rozdęcie jelit. Najczęściej jest to efekt pasz wzdymających (np. duże ilości pasz treściwych lub koniczyny), zepsutej paszy albo zbyt szybkiej zmiany diety.

Kolka krążeniowa
Wynika z osłabienia krążenia, które spowalnia pracę jelit i prowadzi do bólu. Częstą przyczyną jest nagła zmiana pogody, do której organizm konia nie zdążył się przystosować.

Kolka zakrzepowo-zatorowa
Ten typ kolki może być skutkiem inwazji larw pasożytów w ścianach jelit. Dochodzi wówczas do zaburzeń ukrwienia na skutek powstawania zakrzepów i zatorów. Niedokrwienie ogranicza dopływ tlenu do tkanek, powodując silny ból, a w skrajnych przypadkach martwicę fragmentów jelita.

Zanim lekarz weterynarii rozpocznie leczenie, musi dokładnie zbadać konia, aby potwierdzić, czy rzeczywiście mamy do czynienia z kolką i – jeśli tak – określić jej rodzaj.

Na początku oceniany jest ogólny stan konia: jego zachowanie, stopień niepokoju oraz nasilenie objawów bólowych. Następnie weterynarz zbiera szczegółowy wywiad od właściciela. Pytania dotyczą m.in. czasu trwania objawów, momentu ostatniego karmienia, rodzaju i składu paszy, a także historii zdrowotnej konia – wcześniejszych kolek, odrobaczeń, szczepień czy innych chorób.

Kolejnym krokiem jest badanie parametrów życiowych:

• tętno (u zdrowego konia zwykle 28–40 uderzeń na minutę),
• temperatura ciała (ok. 37,5–38,2°C),
• częstość oddechów (8–16 oddechów na minutę).
   

Zakładany jest również dostęp dożylny, który umożliwia pobranie krwi do badań oraz podanie leków, w tym środków przeciwbólowych i rozkurczowych.

Aby ustalić przyczynę kolki, lekarz może wykonać dodatkowe badania:

• osłuchiwanie jamy brzusznej i okolic boków stetoskopem w celu oceny pracy jelit,
• badanie per rectum – po wcześniejszym podaniu leków rozkurczowych, aby ograniczyć parcie; pozwala ono ocenić położenie jelit, ich wypełnienie oraz obecność kału w końcowym odcinku jelita,
• badanie USG jamy brzusznej, które umożliwia ocenę narządów niedostępnych w badaniu rektalnym (zwykle do głębokości ok. 20 cm),
• założenie sondy nosowo-żołądkowej, aby sprawdzić stopień wypełnienia żołądka; ponieważ koń nie może wymiotować, sonda pozwala także na odprowadzenie nagromadzonych gazów, płynów lub treści pokarmowej,
• badania laboratoryjne krwi i kału,
• badanie rentgenowskie, stosowane głównie u źrebiąt i mniejszych kuców.

Po zbadaniu konia lekarz weterynarii decyduje, jaka forma leczenia będzie najwłaściwsza. Zależy to przede wszystkim od rodzaju kolki oraz stanu zwierzęcia. W niektórych przypadkach możliwe jest leczenie zachowawcze z użyciem leków, w innych konieczna bywa interwencja chirurgiczna.

Leczenie zachowawcze
Polega na podawaniu leków przeciwbólowych i rozkurczowych, które łagodzą dolegliwości bólowe i zmniejszają napięcie jelit. Jeśli pojawiają się zaburzenia krążenia, stosuje się również preparaty stabilizujące, a przy zaparciach – środki przeczyszczające. Leczenie zachowawcze jest najczęściej stosowane przy kolkach skurczowych i zaparciowych.

Oprócz farmakoterapii mogą być konieczne dodatkowe działania, takie jak:

• opróżnianie żołądka za pomocą sondy nosowo-żołądkowej,
• kontrolowane tarzanie konia,
• nakłucie jelita ślepego przez powłoki brzuszne w celu uwolnienia nagromadzonych gazów.

Jeśli kolki nie da się opanować za pomocą leków lub innych metod możliwych do wykonania w stajni, konieczne jest leczenie w klinice lub przeprowadzenie operacji. Dotyczy to m.in. skrętów jelit czy zaawansowanych kolek zaparciowych, w których istnieje ryzyko obumarcia fragmentów jelita.

Dobro konia powinno zawsze być najważniejsze. W ciężkich przypadkach należy wspólnie z lekarzem weterynarii rozważyć, czy dalsze leczenie lub operacja są dla zwierzęcia uzasadnione, czy też bardziej humanitarnym rozwiązaniem jest eutanazja.

Koszt leczenia kolki u konia zależy przede wszystkim od jej rodzaju, przebiegu oraz tego, czy konieczna jest hospitalizacja lub operacja.

Leczenie zachowawcze (bez operacji)
Jeśli kolkę udaje się opanować lekami, koszt wizyty weterynarza, badań, podania leków przeciwbólowych, rozkurczowych oraz ewentualnych kroplówek wynosi zazwyczaj od 300 do 1 000 zł.
W przypadku kilkudniowego leczenia koszty mogą się zwiększyć, zwłaszcza jeśli wymagane są kolejne wizyty lub infuzje.

Leczenie operacyjne w klinice
Gdy konieczna jest operacja, koszty rosną znacząco. Zabieg chirurgiczny, hospitalizacja oraz opieka pooperacyjna to wydatek rzędu 5 000–10 000 zł, a przy powikłaniach lub długim pobycie w klinice nawet kilkunastu tysięcy złotych.

Warto pamiętać, że ostateczna cena zależy od stanu konia, szybkości podjęcia leczenia oraz możliwości kliniki. Z tego względu wielu właścicieli decyduje się na tworzenie funduszu awaryjnego lub wykupienie ubezpieczenia zdrowotnego dla konia.

Szacuje się, że ogólna przeżywalność koni z kolką wynosi około 90%, zwłaszcza jeśli problem zostanie szybko rozpoznany i leczony. Wczesna diagnoza znacząco zwiększa szanse na skuteczne opanowanie kolki.

Również w przypadku leczenia operacyjnego rokowania są stosunkowo dobre – przy szybkim skierowaniu konia do kliniki i wdrożeniu leczenia szpitalnego 70–80% koni przeżywa zabieg.

Należy jednak pamiętać, że kolka może wystąpić u niemal każdego konia, często więcej niż jeden raz w ciągu życia. Wraz z wiekiem zwierzęcia rokowania ulegają pogorszeniu. Statystycznie około 10% koni doświadcza kolki przynajmniej raz w ciągu roku.

Wielu właścicieli koni, zwłaszcza młodych, nie zastanawia się wcześniej nad tym, co zrobić w przypadku najgorszego scenariusza i jakie decyzje mogą być wtedy konieczne. Tymczasem kolka bywa sytuacją, w której trzeba działać szybko, także na poziomie organizacyjnym i emocjonalnym.

Rozwiązania takie jak Plan Pożegnania ROSENGARTEN pozwalają przygotować się na trudne chwile z wyprzedzeniem. Wcześniejsze zaplanowanie formalności daje właścicielowi przestrzeń, by w krytycznym momencie skupić się wyłącznie na koniu i jego leczeniu, a w razie konieczności zapewnić mu spokojne i godne pożegnanie.

Choć niemal każdy koń może w ciągu życia doświadczyć kolki, w wielu przypadkach da się ograniczyć ryzyko jej wystąpienia dzięki odpowiedniej profilaktyce i codziennej opiece.

Warto pamiętać o następujących zasadach:

• Unikaj długich przerw w karmieniu. Przerwy dłuższe niż cztery godziny sprzyjają nadmiernej produkcji kwasu żołądkowego, co może podrażniać błonę śluzową żołądka.
• Stosuj żywienie dostosowane do potrzeb konia. Podstawą diety powinno być dobrej jakości siano, a ilość pasz treściwych i zbóż należy ograniczyć do minimum.
• Ogranicz pasze bardzo energetyczne, w tym niektóre owoce, warzywa oraz produkty piekarnicze, takie jak chleb.
• Pasze treściwe podawaj dopiero po sianie, ponieważ karmienie ich na pusty żołądek zwiększa ryzyko zaburzeń trawienia.
• Konie, które przeszły już kolkę, są bardziej narażone na jej nawroty – w takich przypadkach warto skonsultować się z lekarzem weterynarii i ustalić indywidualny plan żywienia.
• Unikaj nagłych zmian paszy. Każdą zmianę, także nową partię siana, należy wprowadzać stopniowo przez 7–10 dni, codziennie zwiększając udział nowej paszy kosztem starej.
• Wiosną stopniowo przyzwyczajaj konia do świeżej trawy.
• Nie wypasaj konia na bardzo krótko przygryzionych pastwiskach, ponieważ zwiększa to ryzyko pobierania piasku.
• Zapewnij stały dostęp do świeżej, czystej wody. Przy słabym pobieraniu płynów warto zachęcać konia do picia lub podawać pasze o wysokiej wilgotności, np. namoczone wysłodki czy sieczki. Niedobór wody sprzyja zaparciom.
• Regularnie odrobaczaj konia, zgodnie z zaleceniami lekarza weterynarii.
• Zadbaj o jakość siana – powinno być wolne od pleśni i piasku.
• Ogranicz stres, zwłaszcza w okresach gwałtownych zmian pogody.
• Zapewnij odpowiednią ilość ruchu, który wspomaga trawienie, krążenie i prawidłową pracę jelit.
• Unikaj zbyt dużych porcji paszy jednorazowo, aby zmniejszyć ryzyko skrętu jelit.
• Dbaj o czyste, suche i wolne od pleśni ściółki.
• Regularnie kontroluj stan uzębienia, ponieważ problemy z zębami utrudniają prawidłowe rozdrabnianie paszy i obciążają układ trawienny.

Niektóre naturalne dodatki mogą wspierać pracę układu pokarmowego konia i pomagać zmniejszyć ryzyko kolki, zwłaszcza zaparciowej lub piaskowej:

• Łuski babki płesznik (psyllium) pomagają rozluźnić treść jelit i wspomagają usuwanie piasku z przewodu pokarmowego.
• Olej lniany jest dobrze tolerowany przez konie i wykazuje działanie przeciwzapalne.
• Siemię lniane działa łagodząco na żołądek – zawarte w nim śluzy chronią błonę śluzową przewodu pokarmowego przed działaniem kwasu żołądkowego.
• Zioła takie jak koper włoski, anyż czy kminek mają właściwości rozkurczowe i wspomagają trawienie.
   

Należy pamiętać, że domowe sposoby nie zastępują leczenia weterynaryjnego. Nie powinny być stosowane jako jedyna forma terapii kolki bez konsultacji z lekarzem weterynarii. Mogą natomiast stanowić uzupełnienie profilaktyki lub – po uzgodnieniu z weterynarzem – wspierać leczenie. Przy jakimkolwiek podejrzeniu kolki zawsze należy wezwać lekarza weterynarii.